Türkiye’de Çıraklık Eğitimi Üzerine Eleştirel Kamu Politikası Analizi: Almanya ve Norveç Karşılaştırmasıyla Sorunlar ve Çözüm Önerileri

Öz

Çıraklık eğitimi, tarihsel olarak birçok ülkede mesleki becerilerin işbaşında, ustanın rehberliğinde edinildiği bir model olarak uygulanmıştır. Türkiye’de bu eğitim türü, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında düzenlenmekte ve Millî Eğitim Bakanlığı’nın gözetiminde yürütülmektedir. Çıraklık eğitimine yönelimi artırmak amacıyla 25.12.2021 tarihinde söz konusu Kanun’da önemli değişikliklere gidilmiş; bu değişikliklerle çıraklara ödenen ücret yükseltilmiş ve işverenlere yüklenen mali sorumluluklar kaldırılmıştır. Bu teşvikler hem ailelerin hem de işverenlerin çıraklık eğitimine yönelik talebinin belirgin biçimde artmasına yol açmıştır.

Ne var ki bu düzenlemelerle birlikte çıraklık kurumu, çocuklara meslek öğretme amacından uzaklaşarak giderek piyasaların ihtiyaç duyduğu işgücü arzını karşılamaya yönelik bir mekanizma hâline dönüşmüştür. Piyasa öncelikli bir anlayışla şekillenen siyasi söylem ve politika tercihleri, uygulamalara da yansımış; süreç içinde Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin öngördüğü temel ilkeler, çırak çocuklar söz konusu olduğunda göz ardı edilmiştir. Böyle bir çerçevede çocuklar, “çırak” statüsünden ziyade “işçi” olarak konumlandırılmış; maruz kaldıkları ağır çalışma koşulları pek çok olumsuzluğu, hatta ölümle sonuçlanan vakaları beraberinde getirmiştir.

Literatürde de vurgulanan ve çocuklar üzerinde kalıcı etkiler bırakan bu sorunlar, Türkiye’de çıraklık eğitimi sisteminin çocuk hakları bağlamında yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Söz konusu değerlendirme ihtiyacı, sistemin çocukları mağdur eden yönlerinin uluslararası karşılaştırmalar temelinde görünür kılınmasını gerekli hâle getirmektedir. Bu gereklilik doğrultusunda çalışmada, Türkiye’de uygulanan çıraklık eğitimi sistemi, çıraklık sisteminin başarısı ve çocuk hakları endekslerinde ön sıralarda yer almaları nedeni ile Almanya ve Norveç örnekleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın temel amacı, Türkiye’de çıraklık eğitiminin yapısal özelliklerini eleştirel ve karşılaştırmalı bir perspektiften incelemek ve mevcut politika yönelimlerini çocuk hakları bağlamında sorgulamaktır.

Araştırmanın yöntemini nitel araştırma deseni içinde yürütülen belge incelemesi oluşturmaktadır. Bu kapsamda ulusal mevzuat (3308 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler), Millî Eğitim Bakanlığı istatistikleri, sendikalar ve sivil toplum kuruluşlarının raporları ile akademik çalışmalar sistematik bir biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen veriler, betimleyici analiz ve içerik analizi teknikleri aracılığıyla kavramsal çerçeveye uygun şekilde yorumlanmıştır.