Meritokrasi Nedir? Meritokrasi Literatürünün Kamu Yönetimi Perspektifinden Eleştirel bir İncelemesi

Öz

Meritokrasi kavramına yönelik alanyazın bütüncül olarak incelendiğinde konuyla ilgili iki farklı yaklaşımın öne çıktığı görülecektir. Genellikle siyaset, sosyoloji ve eğitim alanyazınında öne çıkan olumsuz yaklaşıma göre meritokrasi toplumu eğitim ve zekâ seviyelerine göre ayrıştırarak mevcut eşitsizlikleri devam ettirmekte ve meşrulaştırmaktadır. Bahse konu eleştirilerde, kişisel zenginlik ve avantajların sonraki nesillere aktarılıyor olması nedeniyle, eğitime dayalı meritokrasi yoluyla sosyal statü değişiklikleri olacağı tezi de reddedilmektedir. Kamu yönetimi alanyazını ise meritokrasiyi iyi bir devlet yönetimi için gerekli görmektedir. Bu bakış açısı liyakate dayalı yönetimin kamu istihdamında eşitliğin sağlanması açısından önemini de kabul etmektedir. Diğer taraftan kamu yönetimi alanında yapılan çalışmalarda meritokrasiye yöneltilen eleştiriler yeterince değerlendirilmemektedir. Eleştirel literatür analizine dayanan bu çalışma, meritokrasi kavramına yönelik alanyazındaki karışıklığa dikkat çekmekte ve meritokrasi literatürünü kamu yönetimi bakış açısıyla değerlendirmektedir. Bu bağlamda çalışma söz konusu kavramı “sosyal sistem ya da ideoloji olarak meritokrasi” ve “liyakati esas alan uygulamalara dayalı bir yönetim biçimi olarak meritokrasi (Liyakat Sistemi)” başlıkları altında kategorize etmekte ve konuya ilişkin farklı bakış açılarını bu başlıklar altında incelemektedir.

Çalışmanın alanyazındaki mevcut karmaşanın sonlandırılmasına yönelik çözüm önerisi, meritokrasinin kamu yönetimi açısından karşılığının liyakat sistemi olduğunun ilan edilmesi, sözlük tanımlarının da buna göre revize edilmesidir. Çalışma aynı zamanda liyakate dayalı bir yönetimin kamu yönetimi açısından önemini vurgulamakta, bu kapsamda meritokrasiye yöneltilen eleştirileri tartışmalı bulmaktadır. Çalışmada incelenen kaynaklar da liyakate dayalı yönetimin öncelikle kamu yönetimiyle ilgili olduğuna ve meritokrasiye yöneltilen eleştirilerin bu alanla tam olarak örtüşmediğine işaret etmektedir. Çalışma ayrıca, meritokrasi eleştirilerinde “Zekâ (veya yetenek) + Çaba” şeklinde ifade edilen liyakat tanımının kamu yönetimi için geçerli olmadığını savunmakta ve liyakatin kamu yönetimi açısından tanımlanması ve ölçülmesi konularında daha fazla çalışma yapılmasına dair ihtiyaca dikkat çekmektedir.